Ter inleiding

Mijn hobby begon met het verzamelen van wettige papieren Nederlandse betaalmiddelen. Daaronder vallen bank- en muntbiljetten, zilverbons, kampgeld en diverse soorten noodgeld uitgegeven tijdens beide wereldoorlogen. Tot de laatstgenoemde groep behoort ook het boordgeld, dat wegens het uitvoerverbod van Nederlandse geld op de internationale scheepvaart tijdelijk in gebruik was. Het uitvoerverbod was noodzakelijk vanwege de geldzuivering na WO2. Toen het boordgeld een aantal jaren in omloop was, kwamen de scheepvaartmaatschappijen tot de conclusie dat het gebruik van dit geld op zowel administratief als financieel vlak voordelen had. Zij besloten dan ook om het na de geldzuivering nog een aantal jaren te blijven gebruiken.

De troepentransportschepen

Als geboren en getogen Rotterdammer kan ik mij goed de drukte herinneren, wanneer stoomschepen onze havens aandeden. Indrukwekkend was het om te zien hoe zo'n schip met behulp van enkele sleepboten een haven binnenliep. Voor een aantal schepen waren dit de Schie- en Merwehaven aan de noordzijde van de Maas en de Wilhelminapier aan de zuidzijde. Vanuit deze drie havens werden de reizen op Nederlandsch-Indië verzorgd. Iedere keer bekeek ik zo'n tafereel weer met veel bewondering, niet wetende dat een dergelijk schouwspel ooit zou verdwijnen, laat staan dat ik besefte dat toen boordgeld op die schepen werd gebruikt. Die mooie herinneringen moeten ongetwijfeld hebben meegeholpen, dat het boordgeld en de reizen met troepentransportschepen nu mijn speciale aandacht heeft.

 Complex van de Koninklijke Rotterdamsche Lloyd in het westelijk-havengebied

Een nieuw verzamelgebied

Meer dan twintig jaar geleden kwam ik voor het eerst in aanraking met boordgeld. Tijdens een beurs voor bankbiljetten bood iemand (een Indië-veteraan) mij een blauw biljetje aan dat ik nog niet eerder had gezien. Het was een waardebon met een waarde van 10 cent, voorzien van de naam Koninklijke Rotterdamsche Lloyd. Een scheepsnaam werd niet vermeld, maar wel de serieletters KZM. De prijs die hij voor dat biljetje voor vroeg was niet meer dan enkele ouderwetse guldens, dus de aankoop was snel gedaan. 

   

 Mijn eerste boordgeldbiljetje

Natuurlijk heb ik meteen gevraagd hoe hij aan die waardebon kwam en waar het voor diende. Hij vertelde mij dat hij dat biljetje nog tussen zijn oude militaire papieren had zitten, maar er eigenlijk niet veel waarde aan hechte. Vanwege mijn getoonde interesse verwees hij mij naar een adres van andere veteranen die mij vast meer wisten te vertellen. Dat adres bleek een goede tip, want hierdoor kwam ik met een groot aantal Ned. Indië-veteranen in contact. Zij wisten inderdaad genoeg te vertellen over de herkomst en gebruik van deze waardebonnen. Ook ontving ik regelmatig schenkingen en dat waren niet alleen waardebonnen, maar ook dokumenten, foto's en zelfs reisverslagen die zij in hun dagboeken hadden bijgehouden. Alles bij elkaar bijzonder interessant materiaal, waarvan ik op deze pagina alvast enkele voorbeelden toon.

 Een schip vaart uit

  Het s.s. "Waterman" vlak voor vertrek naar Nederlandsch Indië

Op deze foto is goed te zien dat het schip naar stuurboord overhelt, dit komt omdat een groot aantal militairen zich aan één kant op het schip bevinden. Deze situatie kwam tijdens de reis ook wel eens voor, bijvoorbeeld als ze een ander Nederlands schip passeerden. Het schip zou zo onbestuurbaar kunnen worden en daardoor in een gevaarlijke situatie kunnen geraken.

De "Waterman" is zojuist los van de kade en verlaat de haven

 Het boordgeld

Er werden tijdens deze transporten diverse waardebonnen gebruikt, vaak met de vermelding van het schip en reisdatum. Hieronder ziet u twee van dergelijke biljetjes. Het biljetje van vijf cent is op de keerzijde voorzien van een kleine toelichting over het gebruik ervan en werd door Harry Didden als aandenken naar het thuisfront verzonden. Vele jaren later ontving ik datzelfde biljetje van deze veteraan, die als onderofficier bij het LTD 81 in Bandoeng was gelegerd. Hartelijk dank Harry!

   

 Biljetjes van 5 en 10 cent die gebruikt werden op het s.s. "Waterman"

Fotoboekje met een reportage over een reis

Fotoboekje met een reportage over de reis met 5-7 RI 

Regelmatig reisde een journalist en/of fotograaf mee om over die reis een verslag te maken. De militairen konden zo'n verslag vaak als aandenken nabestellen. Van zo'n nabestelling werd veelvuldig gebruik gemaakt, want in die periode had lang niet iedereen een camera in zijn bezit. Het fotoboekje hierboven werd echter aan alle militairen van het 5-7 RI gratis uitgereikt. Van deze fotoreportage zijn hieronder enkele foto's geplaatst.

Militairen staan opgesteld voor de sloepenrol 

Fragment uit de scheepskrant 'Het Watermannetje'

Neptunus is inmidddels in vol ornaat zodat de doop kan beginnen

Een steeds terugkerend ritueel bij het passeren van de evenaar is de Neptunusdoop. Hiervoor worden willekeurige slachtoffers aangesteld, die allen op een zeer speciale manier de doop zullen ondergaan. Dat is een groot spektakel waarbij enorme hoeveelheden zoutwater en zeep worden gebruikt, waarmee de slachtoffers op een niet al te zachtzinnige wijze kennis zullen maken. Dit uiteraard onder uitbundig gejuich en gejoel van alle toeschouwers, die al lang blij zijn dat zij zelf niet tot de 'uitverkorenen' behoren.

 Het Neptunusdiploma wordt aan alle passagiers uitgereikt

    De eindbestemming Tandjong Priok is bereikt

Het debarkeren is inmiddels in volle gang

Tandjong Priok, het havengebied bij Batavia is de belangrijkste haven op West-Java. Met het bereiken van deze haven is voor veel schepen de reis ten einde. Hier worden alle militairen ontscheept en afhankelijk van de eindbestemming met de vrachtwagen, trein, vliegtuig, of een ander schip naar hun eindbestemming gebracht.