Gecharterde schepen

Inleiding

Omdat de maatschappijen KRL, SMN en HAL niet over voldoende schepen beschikten moesten zij een beroep doen op andere scheepvaartmaatschappijen. Met name in de periode van eind 1945, toen Nederland begon met het transporteren van de eerste militairen richting het rumoerige Ned. Indië en vandaar veel mensen meenamen die wilden repatriëren, was de vraag naar scheepsruimte enorm. Ook tijdens de daarop volgende jaren ging de vraag naar extra schepen gewoon door en toen Ned. Indië in 1949 zelfstandig werd bleek die vraag alleen maar groter. Niet alleen de Nederlandse militairen zouden huiswaarts keren, ook Indische en Molukse medestrijders en mensen die ons land trouw waren bleven wilden het land verlaten. Overal ter wereld moesten schepen gecharterd worden, die gezamenlijk met de schepen van onze drie scheepmaatschappijen in opdracht van het Ministerie van Oorlog kwamen te varen. Op een aantal van deze gecharterde schepen werd ook boordgeld gebruikt, niet alleen boordgeld van een onze maatschappijen, maar ook met een geheel eigen ontwerp. 

Java-China-Japan Lijn 

(M.S. "TJISADANE") 

De “Tjisadane” was een van die charters. Dit schip werd in 1931 bij de NSM te Amsterdam opgeleverd en kwam als passagiers/vrachtschip voor de Java-China-Japan Lijn (JCJL ofwel RIL) te varen, met Batavia als thuishaven. Na de Japanse aanval op Pearl Harbor werd dit schip gevorderd en verbouwd tot troepentransportschip met een capaciteit voor 1485 manschappen en heeft gedurende WO2 hoofdzakelijk dienstgedaan op de Pacific. Na de Japanse capitulatie heeft de “Tjisadane“ als zodanig nog twee repatriantenreizen verzorgd vanuit Ned. Indië naar Nederland. Na die laatste reis werd het schip bij de NSM in Amsterdam meteen weer in haar orspronkelijke staat als passagiers/vrachtschip verbouwd en vertrok het vervolgens voorgoed uit Nederland om een lijndienst te verzorgen tussen Java en China.

Die eerste reis met repatrianten vertrok op 01-03-’46 vanuit Tandjong Priok en voer over Belawan naar Amsterdam waar het op 01-04-’46 aankwam. De tweede en tevens laatste reis vertrok op 06-06-’46 vanuit Tandjong Priok en ging wederom over Belawan naar Amsterdam, waar het schip op 09-07-’46 aankwam.

Boordgeld ("Tjisadane")

Na de "Nieuw Amsterdam" is de "Tjisadane" het tweede schip waarover bekend is dat er boordgeld werd gebruikt. De biljetjes van de "Tjisadane" zijn van een geheel eigen ontwerp en alleen de stempel op het biljetje doet eraan herinneren dat het om de "Tjisadane" gaat. Er staat geen datum op en omdat over de herkomst van de hieronder afgebeelde biljetjes niet veel bekend is, is het moeilijk te zeggen om welke van de twee reizen het nu eigenlijk gaat.  

Av.RIL.Tji.01-.5 Voorzijde Stempel RIL  Av.RIL.Tji.01-.5 Keerzijde

Voorzijde 5 cent (a)                           Uitgelichte stempel  (b)                             Keerzijde 5 cent (c)

a. Tot op heden zijn alleen de biljetjes van 5 en 10 cent bekend. Beide zijn gedrukt op crèmekleurig papier en in de onderdruk van de 5 cent wordt over de gehele voorzijde van het biljet in kleine groene letters de tekst ROYAL INTEROCEAN LINES herhaald. Bij de 10 cent werd dat met gele letters gedaan. Aan de voorzijde zijn beide biljetjes voorzien van tekst in zwarte boekdruk en genummerd met 1 serieletter en 4 cijfers. Zowel de naam van het schip als reisgegevens werden tijdens dit drukprocédé niet opgenomen. 

b. Beide waardes zijn aan de voorzijde voorzien van twee paarskleurige stempels. De grote ronde stempel vermeld de naam van de maatschappij en het schip en de andere stempel dat het om de 2e klasse gaat. 

c. Op de keerzijde wordt in zwarte boekdruk omschreven waar deze biljetjes wel of niet voor gebruikt konden worden.

 Av.RIL.Tji.01-.5 Voorzijde Av.RIL.Tji.01-.5 Voorzijde

De hierboven afgebeelde biljetjes zijn uit de collectie van Mathis Verkooijen

British Admiralty

(S.S. "ASTURIAS")

De "Asturias" kwam in 1929 als passagierschip in de vaart. Nadat het tijdens WO2 werd gevorderd en als kruiser dienst heeft gedaan, werd het schip door de British Admiralty aangekocht en verbouwd tot emigrantenschip. Als zodanig ging de "Asturias" tussen Engeland en Australië varen en voer tijdens vijf terugreizen over Ned. Indië, om Nederlandse troepen, Molukse militairen met hun gezin en repatrianten naar Nederland te brengen.

Boordgeld ("Asturias")

De "Asturias" heeft tijdens haar reizen voor de Nederlandse regering drie keer de Amsterdamse- en twee keer de Rotterdamse havens aangedaan. Van één reis is bekend dat er boordgeld werd gebruikt, zoals hieronder is te zien. Bij deze reis met de "Asturias" werd het ontwerp van de KRL gebruikt. Dit biljetje wijkt alleen af doordat het dubbelzijdig is gedrukt, want er werd voor zowel een Engelstalige- als Nederlandstalige zijde gekozen. Omdat ik van deze reis helaas geen biljetje bezit, maar wel een scan heb van de Nederlandse zijde, kan ik de Engelse zijde niet tonen. Tot op heden is er van deze reis alleen een waardebon van 5 cent bekend, maar mogelijk werden dezelfde waardes gebruikt zoals dat bij de KRL gewoon was.

Av.BrA.Ast.01b.5 (01)

a. In dit geval de naam van het gecharterde schip de "Asturias".

b. Het schip vertrekt op 13 september uit Tandjong Priok en komt op dezelfde datum zoals op het biljet wordt vermeld aan in Rotterdam.

c. Er is geen verzilvering mogelijk.

d. De Engelstalige-zijde kan ik momenteel dus niet tonen. 

Military Sea Transport Service (USA)

('General'-schepen) 

Ook vanuit Amerika werden schepen gecharterd om aan de vraag naar voldoende schepen te kunnen voldoen. In de USA hadden ze na het beëindigen van WO2 een groot aantal nog vrij jonge troepentransportschepen die hier prima geschikt voor waren. Twaalf van deze zogenoemde  'General'-schepen hebben voor het Nederlandse Ministerie van Oorlog vijftien reizen verzorgd. Deze schepen kwamen in 1944 voor de US Army in de vaart, maar lagen na het beëindigen van WO2 overbodig aan de kade. Op 1 maart 1950 werden deze schepen overgeplaatst naar de Military Sea Transportation Service (MSTS) en enkele weken later zou de “General Stuart Heintzelman” de eerste reis al voor haar rekening nemen.

Boordgeld ('General'-schepen)

Ook tijdens deze reizen werd boordgeld gebruikt, maar niet van alle reizen is dat bekend. Deze biljetjes zijn qua ontwerp geheel anders dan we van de Nederlandse biljetjes gewend zijn. Voor alle reizen en iedere waarde hebben ze steeds wisselende kleuren in prachtige pasteltinten. Alle waardes zijn tweezijdig gedrukt in zowel de Nederlandse- als Engelse taal. Ook wordt nu zowel de vermoedelijke aanvangs- als aankomstdatum vermeld en is iedere waarde in Amerikaans Courant.

Tabel met reisgegevens en het tot op heden bekende boordgeld

  Scheepsnaam Reisnummer Reisletter  Serieletters  Vertrek (ca.) Aankomst (ca.)
1 "Stuart Heintzelman"       T. Priok   20-03-'50 03-04-'50  A'dam
2 "C.H. Muir" (1e reis)       T. Priok   01-04-'50 24-04-'50  R'dam
3 "C.C. Ballou" (1e reis) Av.GEN.Bal.03b  B   25ct=AGF T. Priok   08-04-'50 30-04-'50  A'dam
4 "R.L. Howze"       T. Priok   09-04-'50 01-05-'50  A'dam
5 "W.M. Black" Av.GEN.Bla.05b  C   5ct=AGL T. Priok   25-04-'50 18-05-'50  A'dam
6 "S.D. Sturgis" (1e reis)       T. Priok   04-05-'50 26-05-'50  R'dam
7 "M.B. Stewart" Av.GEN.Ste.07b  E   5ct=AGT 25ct=AGR T. Priok   04-05-'50 27-05-'50  R'dam
8 "M.L. Hersey" Av,GEN.Her.08b  F   5ct=AGX 10ct=AGW 25ct=AGV T. Priok   09-05-'50 01-06-'50  A'dam
9 "A.W. Greely" Av.GEN.Gre.09b  G   100ct=AGY T. Priok   26-05-'50 18-06-'50  R'dam
10 "J.H. Mc Rae" Av.GEN.Mac.10b  H   5ct=AGAF 10ct=AGAE T. Priok   31-05-'50 23-06-'50  R'dam
11 "Harry Taylor"       T. Priok   08-06-'50 01-07-'50  A'dam
12 "W.C. Langfitt"       T. Priok   18-06-'50 11-07-'50  A'dam
13 "C.H. Muir" (2e reis)        T. Priok   22-06-'50  15-07-'50  R'dam
14 "C.C. Ballou" (2e reis)       T. Priok   14-09-'50 07-10-'50  R'dam
15 "S.D. Sturgis" (2e reis) Av.GEN.Stu.15b  M   5ct=AGAW 10ct=AGAX T. Priok   17-09-'50 09-10-'50  A'dam

 

Tekstuitleg 'General'-biljetjes

a. Ook deze schepen hebben in opdracht van het Nederlandse Ministerie van Oorlog gevaren.

b. De grote serieletter werd in alfabetische volgorde gekoppeld aan de reis waarbij boordgeld is gebruikt.

c. Alles waardes zijn in Amerikaans Courant.

d. Zowel de vermoedelijk vertrek- als aankomstdatum staan vermeld.

e. De biljetjes zijn genummerd met 4 cijfers.

f. Er wordt géén verzilveringsclausule vermeld.

g. De serienummering van deze biljetjes heeft 3 of 4 letters.

 

De tot op heden bekende biljetjes

Av.Gen.Bal.03b.25 Engelstalige zijdea Av.Gen.Bla.05b.5 Nederlandstalige zijdeb

a. Reis 3 "General Ballou" 25 cent Engelstalige zijde (1e reis). Bij dit biljet ontbreekt het 4-cijferig biljetnummer, mogelijk omdat dit biljet niet in omloop is geweest.

b. Reis 5 "General Black" 5 cent Nederlandstalige zijde.

Av.Gen.Ste.07b.5 Engelstalige zijdea Av.Gen.Ste.07b.25 Nederlandstalige zijdeb

a. Reis 7 "General Stewart" 5 cent Engelstalige zijde.

b. Reis 7 "General Stewart" 25 cent Nederlandstalige zijde.

Av.Gen.Her.08b.5 Engelstalige zijdeAv.Gen.Her.08b.10 Nederlandstalige zijdeb

a. Reis 8 "Gen. Hersey" 5 cent Engelstalige zijde.

b. Reis 8 "Gen. Hersey" 10 cent Nederlandstalige zijde.

Av.Gen.Gre.09b.100 Engelstalige zijdea

a. Reis 9 "Gen. Greely" 1 dollar Engelstalige zijde.

Av.Gen.Mac.10b.5 Nederlandstalige zijdeAv.Gen.Mac.10b.10 Engelstalige zijdeb

a. Reis 10 "Gen. Mc. Rae" 5 cent Nederlandstalige zijde. Let op de naamaanduiding "General Mac Gray" zoals die het op het biljet werd gedrukt.

b. Reis 10 "Gen. Mc. Rae" 10 cent Engelstalige zijde. Let op de naamaanduiding "General Mac Gray" zoals die op het biljet werd gedrukt.

Av.Gen.Stu.15b.5 Engelstalige zijdeAv.Gen.Stu.15b.10 Nederlandstalige zijdeb

a. Reis no. 15 "Gen. Sturgis" 5 cent Engelstalige zijde (2e reis). Let op de naamaanduiding "General Sturgess" zoals die op het biljet werd gedrukt.

b. Reis no. 15 "Gen. Sturgis" 10 cent Nederlandstalige zijde (2e reis). Let op de naamaanduiding "General Sturgess" zoals die op het biljet werd gedrukt.

Vereenigde Nederlandsche Scheepvaartmaatschappij

(S.S. "WATERMAN")

De Vereenigde Nederlandsche Scheepvaartmaatschappij werd in 1920 opgericht om in samenwerkingsverband met acht grote Nederlandse scheepvaartmaatschappijen lijndiensten te exploiteren. Hiertoe behoorden dus ook de KRL, de SMN en de HAL. Verspreid over enkele continenten exploiteerde de VNS diverse lijndiensten en de Holland Afrika Lijn was daar een van. Op deze lijndienst werden zowel vracht als passagiers vervoerd en van tenminste één van deze reizen is bekend dat er boordgeld werd gebruikt.

Boordgeld ("Waterman" - VNS)

Av.VNS.Wa.---.5 Holland Afrika Lijn

a. Eenzijdig gedrukt waarbij de tekst zowel in het Engels als Nederlands is vermeld.

b. Naam van de scheepvaartmaatschappij.

c. Ondanks dat de datum van na 1 april 1950 is wordt er geen Ned. Crt., of anders vermeld. (Mogelijk waren er alleen Nederlandse passagiers aan boord?)

d. Deze biljetje vermelden geen verzilveringsclausule.

e. Naam van één der lijndiensten die de VNS werd verzorgd.

Av.VNS.Wa.---.5 Holland Afrika Lijn

Boordgeld zonder maatschappijnaam

M.S. "FAIRSEA" (Sitmar Line)

De "Fairsea" werd door de Nederlandse regering ingehuurd om 1900 emigranten, die in Australië hun geluk hoopten te vinden, naar Melbourne of Sydney te brengen. Ruim 1400 van deze emigranten werden door de Nederlandse regering financieel gesteund, zodat ze hun passagekosten konden bekostigen.

Boordgeld ("Fairsea" zonder maatschappijnaam)

Dat tijdens de reis met de "Fairsea" boordgeld werd gebruikt bewijst de afbeelding van het hieronder afgebeelde biljetje van 25 gulden, maar welke waardes er tijdens deze reis nog meer in omloop zijn geweest is nog niet duidelijk. Dit biljetje vermeld overigens geen maatschappijnaam.

Av.SIT.Fai.01a.2500 Uitleg

a. Op beide plekken waar normaal de maatschappijnaam staat wordt nu de scheepsnaam vermeld.

b. De tekst is zowel in het Engels als Nederlands weergegeven.

c. Een verzilveringsclausule ontbreekt.

d. Ondanks dat deze reis na 1 april 1950 was ontbreekt de vermelding Ned. Crt. (Mogelijk waren er alleen Nederlandse passagiers aan boord?)

Av.SIT.Fai.01a.2500

 

S.S. "WATERMAN" (onbekend) 

Van deze reis is nog geen reisinformatie bekend. 

Boordgeld ("Waterman" zonder maatschappijnaam)

Bij dit biljetje ontbreekt ook een maatschappijnaam, maar is wel duidelijk het ontwerp van een KRL-biljet herkenbaar. Het is nog niet bekend voor welke maatschappij de "Waterman" toen heeft gevaren, maar daar komt hopelijk binnenkort duidelijkheid in. 

a. Ook bij dit biljetje wordt geen verzilveringsclausule vermeld.

b. Waar normaal de maatschappijnaam staat wordt nu de naam van het schip vermeld.

Av.---.Wa.01-.5 Zonder maatschappijnaam Av.---.Wa.01-.10 Zonder maatschappijnaam